آسبادهای نشتیفان

آسبادهای نشتیفان

چرخش این آسبادها تنها به وزش بادهای قوی، مداوم و ۱۲۰ روزه سیستان باز می گردد. بادهایی که می وزند و با به حرکت در آوردن پره های چوبی این آسبادها، باعث انتقال نیرو به سنگ های این آسیاب ها و آرد شدن گندم می شده اند.

شهرستان خواف یکی از شهرستان‌ های استان خراسان رضوی است که در ۲۵۰ کیلومتری جنوب غربی مشهد واقع شده است. این شهرستان با چهار بخش مرکزی، سنگان، جلگه زوزن و سلامی و جمعیتی بیش از ۱۱۰ هزار نفر، در نوار مرز شرقی ایران قرار دارد. شهرستان خواف از شمال به شهرستان رشتخوار، از غرب به شهرستان گناباد، از جنوب به شهرستان قاینات و از شرق به شهرستان تایباد و کشور افغانستان متصل است.

یکی از مهمتریمن و چشمگیر ترین ساختهای فرهنگی در نشتیفان آسبادهای بادی می باشد. درباره پیدایش آسبادها اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. اغلب مورخین که در طول قرون متمادی به ایران سفر کرده اند مبنای آن ها را قبل از فتح ایران به دست مسلمین ذکر می کنند. و حتی برخی پا را فراتر نهاده و تکوین آنها را به ۱۷۰۰ سال قبل از میلاد مسیح مربوط می دانند. قدیمی ترین و موفق ترین مرجعی که وجود آسباد را قبل از اسلام در ایران اثبات می کند تاریخ ابن خلدون است. همچنین منابع زیادی سیستان را محل اولیه آسبادها می دانند. از توجه و تامل در واژه آس می توان به تاریخچه آسبادها پی برد. آس به معنی دانه ریز سنگ است. در فرهنگ معین درباره آس چنین آمده است: دو سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده و سنگ زیرین در میان میلی آهنین و جزء آن از سوراخ میان سنگ زیرین در گذشته و سنگ فوقانی به قوت دست آدمی یا باد یا آب و یا برق و یا بخار چرخه و حبوب و جزء آن را خرد کند و آرد سازد. ظهور آسبادها در نشتیفان به سبب بادهای ۱۲۰ روزه سیستان است که ساکنین گذشته شهر نشتیفان با توجه به قدرت و شدت باد مذبور نیاز به ایجاد آسباد را حس کردند و در پی ساخت آن از قرنها پیش برآمده اند.عمده ترین دلیل روی آوردن به آسبادها در خواف و در سرزمینی که به قول سون هدین: “در تمام طول سال بادهای شمال حاکمیت دارند و استقرار باد و همچنین نبود آب است” را تأکید می نماید.

ایجاد آسبادها جدای استفاده بهینه از پارامترهای اقلیمی همان گونه که ذکر شد یک ساخت فرهنگی است که این ساخت در طول تاریخ دچار تغییراتی شده تا به امروز که به این صورت باقی مانده است. و فرهنگ و دانش غنی انسان را قادر ساخته است تا یکی از محدودیت های محیط طبیعی را از میان بردارد و آن را به نقطه قوتی تبدیل سازد تا نه تنها دافع جمعیت نباشد بلکه سبب جذب و تثبیت جمعیت نیز شود.

مطالعاتی که در نشتیفان انجام گرفته بیانگر این مطلب است که وجود آسباد نقش اساسی و ارزنده ای در معیشت و روند زندگی مردمان گذشته این دیار داشته است. در روزگارانی که هیچ نیرویی خاص جهت رفع نیازهای بشر وجود نداشته، مهار باد و استفاده از آن جهت آرد نمودن گندم در این منطقه سبب افزایش کارایی نشتیفان گذشته شده است و اقتصاد در آنرا از وضعیت متناسبی برخوردار ساخته است. هم چنین نقش خدماتی بیشتر مردم نشتیفان (حمل و نقل) در مقابل کارکردهای سایر بخش ها (صنعت و کشاورزی) بر افزایش درآمد مردم در این زمینه تاثیر بسزایی گذاشته است. به هر حال عدم وجود همیشگی باد و در اختیار نبودن آن در همه اوقات سال یک مشکل عمده در استفاده از آسبادها بوده است. ولی مردمان گذشته نشتیفان برای رفع این مشکل تدابیری اندیشیده اند. در فصولی که باد کمی وجود داشته باشد از رودخانه های جنوب نشتیفان که در این موقع از جریان آب برخوردار بوده جهت بکارگیری آسیاب های آبی استفاده کرده اند. بقایای آسیاب های آبی در نشتیفان قابل رویت است. به هر جهت گسترش تکنولوژی و دانش فنی و نقاط ضعفی که در آسیاب های بادی و آبی وجود داشته و همچنن کارایی بهتر آسیاب های آتشین (موتوری) و برقی در طول زمان توفیق اینگونه آسیاب ها را بر نوع اول به راحت ممکن ساخته است.

از حرکت سنگها بر هم گندم به صورت آرد آماده جمع آوری می گردد. در حفره زیر سنگها دستگاهی است خیلی قدیمی و ابتدایی که بر اساس کار اهرم می تواند به جای ترمز سنگها را به هنگام لزوم از حرکت باز دارد. وقتی با ابزاری به نام تخت وحشت از پایین و از داخل آسیاب حرکت سنگها را کند می کند. بلافاصله چرخ و پر را در بالا با اهرم دیگری «نی باد» کاملاً مهار می کنند و کار تعطیل می شود. محور و چرخ و پر در حفره ای به نام «کلوسی» با «خرپل» ارتباط می یابد و میله ای خراطی شده ای به نام «قلندرک» حرکت محور را در داخل کلوسی تسهیل می کند. بی نظمی در کار باد البته خللی در کار آسیاب بوجود نمی آورد و کار به آرامی پیش می رود. یعنی یک جوال گندم ۳۰ تا ۴۰ منی (کیسه گندم در حدود ۱۵۰ کیلوگرم) در پر خو ریخته می شود. آسیابان می تواند ساعتها محل کار خود را ترک کند که نیازی به کنترل مستمر در آسیاب بادی احساس نمی شود. اگر باد بوزد و سنگ حرکت کند گندم هم به میان سنگها ریخته می شود و فقط تشکیلات آسیاب بی حضور باد معطل می ماند.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: